بررسی چالش‌های ناترازی و مدیریت مصرف سوخت

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما، عماد رفیعی، مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی با حضور در برنامه «میز اقتصاد» با اشاره به آخرین وضعیت تولید و مصرف بنزین گفت: ایران یکی از دهمین کشورها در ظرفیت پالایشی است و ظرفیت تولید بنزین حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است. اما مصرف فعلی به ۱۲۹ تا ۱۳۰ میلیون لیتر در روز رسیده است، یعنی حدود ۲۰ میلیون لیتر اختلاف بین تولید و مصرف وجود دارد. کشور برای جبران این ناترازی، از افزودنی‌های مجاز مانند ان‌تی‌بی‌اِی، اوکتان افزا و نفتا استفاده می‌کند و بخش اعظم آن را واردات تأمین می‌کند.

وضعیت واردات بنزین و هزینه‌های آن

وی بیان کرد: واردات بنزین نسبت به سال گذشته کاهش یافته است. در سال گذشته، متوسط واردات روزانه حدود ۱۳ میلیون لیتر بود که معادل ۳ میلیارد دلار فشار بر تراز ارزی است. در سال گذشته، رئیس‌جمهور اعلام کرد که هزینه تقریبی تأمین افزودنی‌های بنزین، نزدیک به ۶ میلیارد دلار است. زیرا خرید این افزودنی‌ها از پتروشیمی‌ها، مشابه واردات بنزین است؛ چرا که دولت مجبور است در قالب ارز، به صورت ارزی به پتروشیمی‌ها پرداخت کند. این هزینه‌ها، بدون یارانه است و دولت در واقع این مبلغ را پرداخت می‌کند، در حالی‌که یارانه مربوط به بنزین را در اختیار مردم قرار می‌دهد.

مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی گفت: اوج مصرف بنزین کشور معمولاً در ایام سفر‌های تابستانی است. در سال گذشته، که سالی خاص و پرتنش بود، بیشترین مصرف بنزین در ایام دو جنگ بود. در جنگ ۱۲ روزه، مصرف روزانه به ۱۹۷ میلیون لیتر رسید که این رقم، رکورد ۳۰ ساله مصرف بنزین در کشور را شکست. در جنگ تحمیلی رمضان، مصرف به حدود ۱۹۳ میلیون لیتر در روز رسید و در سال ۱۴۰۵، در روز ۱۸ فروردین، مصرف به ۱۵۷ میلیون لیتر رسید؛ روزی که پایان جنگ و بازگشت مردم از سفرهایشان بود.

رفیعی اظهار کرد: با این حال، اوج مصرف بنزین چندان نگران‌کننده نیست، زیرا پس از سفر‌های چند روزه، مصرف کاهش یافته و میانگین مصرف روزانه در دوره‌های تعطیلات، حدود ۱۳۰ میلیون لیتر باقی می‌ماند. اما مشکل اصلی در بلندمدت است؛ زیرا مصرف کلی بنزین در حال رشد است و از سال ۱۴۰۱ به بعد، فاصله بین تولید و مصرف بیشتر شده است. این رشد مصرف فشار زیادی بر منابع و تولید کشور وارد می‌کند و حتماً باید برای جبران این روند فکری اساسی انجام داد.

تفاوت قیمت بنزین داخلی و همسایگان، عامل اصلی انگیزه قاچاق

وی با بیان اینکه در حال حاضر تقریباً سه نوع قیمت برای بنزین داریم، گفت: نخستین قیمت، مربوط به بنزین داخلی بدون در نظر گرفتن ارزش ماهوی نفت خام است، که حدود ۱۳ تا ۱۴ هزار تومان است و هزینه‌های پالایش، انتقال، خطوط لوله، کارمزد جایگاه و سایر هزینه‌ها را در بر می‌گیرد. دومین قیمت، شامل هزینه‌ای است که کشور بابت واردات بنزین پرداخت می‌کند، که با تقسیم این هزینه بر کل تولید روزانه ۱۲۰ میلیون لیتر، به حدود ۲۸ تا ۲۹ هزار تومان می‌رسد. سومین قیمت، قیمت آزاد بنزین در کشور‌های اطراف است، که عمدتاً بین ۱۰۰ هزار تا ۲۰۰ هزار تومان است و ارزش خود نفت خام و هزینه‌های مرتبط با پالایش و انتقال را در بر می‌گیرد. تفاوت این قیمت‌ها نشان می‌دهد که انگیزه قاچاق بنزین از ایران به کشور‌های همسایه وجود دارد. برای مثال، در پاکستان، قیمت بنزین حدود یک و یک دهم دلار معادل ۱۸۷ هزار تومان (یک دلار و ده‌سنت)، در افغانستان حدود ۱۷۰ هزار تومان، در ترکمنستان حدود ۷۰ هزار تومان، در آذربایجان ۱۱۵ هزار تومان، در ارمنستان ۲۵۵ هزار تومان، در ترکیه حدود ۲۳۰ هزار تومان و در عراق حدود ۱۱۰ هزار تومان است. این تفاوت‌ها، انگیزه قاچاق و انحراف از شبکه قانونی توزیع بنزین در داخل کشور را تقویت می‌کند.

هزینه ۶ میلیارد دلاری تأمین افزودنی‌های بنزین؛ معادل بودجه آموزش و پرورش و نظامی کشور

در ادامه این برنامه، محمدحسین مصباح، کارشناس اقتصادی گفت: اگر عدد ۶ میلیارد دلار را با بودجه‌هایی مانند آموزش و پرورش که حدود ۴ میلیارد دلار است، و بودجه نظامی که نزدیک به ۶ تا ۷ میلیارد دلار است، مقایسه کنیم، بزرگی این رقم را نشان می‌دهد، این مبلغ، بخش زیادی از آن ممکن است قاچاق شود یا هدر برود، زیرا مستقیم وارد کشور می‌شود و یا قاچاق می‌شود. این عدد، در واقع معادل بودجه آموزش و پرورش است و نشان‌دهنده حجم بالای هزینه‌ای است که کشور برای تأمین افزودنی‌های بنزین صرف می‌کند.

وی افزود: امسال، به دلیل جنگ و تخریب زیرساخت‌ها، احتمالاً مصرف کاهش یافته است، اما با بازگشت به روال عادی، مصرف مجدداً افزایش خواهد یافت، چون در چند سال گذشته رشد قابل توجهی داشته‌ایم. به‌ویژه زیرساخت‌های آسیب‌دیده، مانند پارس جنوبی، می‌تواند باعث کاهش تولید و در نتیجه افزایش نیاز به واردات شود. برآورد می‌شود که این میزان امسال دو برابر سال گذشته باشد و این افزایش، فشار زیادی بر بودجه کشور وارد می‌کند، به‌ویژه در شرایط جنگی.

کارشناس اقتصادی ادامه داد: همچنین، نیاز به واردات میعانات گازی مانند بنزین و گازوئیل برای مصرف داخلی و نیروگاه‌ها، زنگ خطری است که باید برای پر کردن این خلأ چاره‌ای اندیشید. هر چه ناترازی در تأمین سوخت بیشتر باشد، هزینه‌ها ضربدر ۲ می‌شود، و این مسئله فشار سنگینی بر بودجه، ارزش پول ملی، تورم و کسری بودجه کشور وارد می‌کند.

ناترازی ۹ میلیارد دلاری در تأمین بنزین و تأثیر آن بر تورم 

مصباح تصریح کرد: در سال ۱۳۹۹، صادرات بنزین ایران به حدود ۳ میلیارد دلار رسید که در آن زمان، بنزین به عنوان یکی از کالاهای اصلی صادرات غیرنفتی کشور شناخته می‌شد. در حالی که سال گذشته، رئیس‌جمهور اعلام کرد که هزینه تأمین بنزین و افزودنی‌های آن به حدود ۶ میلیارد دلار رسیده است. این رقم نشان می‌دهد که مجموع ناترازی ارزی مرتبط با تأمین بنزین به حدود ۹ میلیارد دلار می‌رسد.

وی بیان کرد: این میزان ناترازی، نقش مهمی در شکل‌گیری تورم در کشور دارد. بسیاری معتقدند که نوسانات نرخ ارز یکی از عوامل اصلی فشارهای تورمی است، اما اگر بتوانیم واردات بنزین را کاهش دهیم، اثرات مثبتی بر اقتصاد عمومی خواهد داشت. در گذشته، قیمت بنزین به عنوان لنگرگاه اسمی تورم معرفی می‌شد؛ اما پس از چند سال، مشخص شد که قیمت بنزین تغییر خاصی نداشته است، با این حال، جامعه با تورم‌های شدیدی مواجه بوده است.

کارشناس اقتصادی اظهار کرد: یکی از عوامل این رشد مصرف بنزین، سیاست‌های قیمتی و غیرقیمتی است که در چند سال اخیر اتخاذ شده است. به عنوان مثال، سیاست تثبیت قیمت بنزین در سال‌های اخیر، به ویژه پس از سال ۱۳۹۸، باعث کاهش انگیزه برای استفاده از حمل‌ونقل عمومی شده است؛ چرا که قیمت نزدیک به رایگان، توجیه اقتصادی برای استفاده از وسایل نقلیه عمومی را کاهش می‌دهد و در نتیجه، مصرف بنزین افزایش یافته است. این موضوعات نشان می‌دهد که سیاست‌های قیمت‌گذاری باید بازنگری شوند تا اثرات منفی بر مصرف و اقتصاد ملی کاهش یابد.

راهکارهای کلیدی برای کاهش ناترازی ارزی و بهبود مصرف سوخت

مصباح با اشاره به تنوع‌بخشی در سبد سوخت گفت: در سال‌هایی، تعداد خودرو‌های دوگانه‌سوز در کشور به حدود ۵۲۰ هزار دستگاه می‌رسید، اما متأسفانه در سال ۱۴۰۳ این رقم به تنها ۲۱ هزار خودرو کاهش یافته بود. خوشبختانه، در سال ۱۴۰۴ توانستیم این تعداد را به ۶۷ هزار خودرو افزایش دهیم و برنامه داریم امسال این رقم را به بالای ۱۰۰ هزار خودرو برسانیم.

وی افزود: مشکل اصلی اکنون، استقبال مردم است؛ هرچقدر تعداد خودرو‌های تبدیل شده به سوخت‌های جایگزین بیشتر می‌شود، شاهد کاهش سهم مصرف گاز طبیعی فشرده (CNG) در کشور هستیم. در گذشته، روزانه حدود ۲۴ میلیون لیتر معادل مصرف بنزین، گاز CNG در کشور مصرف می‌شد، اما اکنون این رقم به حدود ۱۵ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافته است.

کارشناس اقتصادی تصریح کرد: در حوزه تنوع‌بخشی به سبد سوخت، به ویژه در زمینه خودرو‌های برقی، بسیاری معتقدند که قیمت بنزین نقش مستقیم در استقبال مردم دارد. یکی دیگر از چالش‌ها، عدم ورود خودرو‌های ال‌پی‌جی‌سوز به بازار است. علاوه بر اینها، موضوع حمل‌ونقل عمومی و کاهش مصرف سوخت اهمیت دارد. یکی از عوامل مؤثر و ساده‌ای که اغلب نادیده گرفته می‌شود، تنظیم باد تایرها، وضعیت سن خودرو، سرعت رانندگی و سایر مواردی است که تاثیر قابل توجهی بر میزان مصرف سوخت دارند. بهبود این عوامل می‌تواند در صرفه‌جویی و بهینه‌سازی مصرف سوخت نقش مهمی ایفا کند.